|
عزت نفس
منظور از عزت نفس دقیقاً چیست؟ از آنجا که عزت نفس
مفهوم روانشناختی بسیار عام و در عین حال بسیار مبهمی است، والدین
معمولاً تشویق به رشد ویژه آن را دشوار مییابند، مگر اینکه عزت نفس
را به طور مشخص تعریف کنند.
شما میتوانید با این تعریف شروع کنید که عزت نفس همان
ارزیابی نفس است که بر طبق معیارهای فردی خاص صورت میپذیرد. هر فرد،
نقش آن معیارها را در تعیین ارزش انسانی خود بسیار تلقی میکند.
عزت نفس همیشه از ارزش ثابتی برخوردار نیست، بنابراین
میتواند بسته به شرایط جسمی (سلامت یا بیماری)، تجربههای زندگی
(موفقیت یا شکست) و حالات روحی (شاد یا غمگین) بین مثبت و منفی نوسان
داشته باشد. در طول زمان اکثر افراد پستی و بلندیهایی را در عزت نفس
خود تجربه میکنند و دورههای متفاوتی را که در آنها احساس بسیار بد و
یا خوبی نسبت به خود داشتهاند به یاد میآورند. بنابراین اگر پسر یا
دختری دوره کاهش را تجربه میکند به این معنا نیست که دچار
مشکلی خاص شده است. مشکل اصلی بازیافت ارزیابی مثبت به خویش است که از
طریق تغییر رفتار (مثلاً نمرات بهتر در مدرسه) یا تغییر معیارهای فردی
(مثلاً قضاوتهای کمتر سختگیرانه نسبت به خود) حاصل میشود. بزرگترین
اشتباه این است که با رفتار خود موجب کاهش عزت نفس یا وخیمتر شدن
شرایط شویم.
مسأله عزت نفس و مقوله خود ارزشمندی از اساسیترین
عوامل در رشد مطلوب شخصیت کودکان و نوجوانان است. برخورداری از اراده و
اعتماد به نفس قوی، قدرت تصمیمگیری و ابتکار، خلاقیت و نوآوری، سلامت
فکر و بهداشت روانی رابطه مستقیمی با میزان و چگونگی عزت نفس و
خودارزشمندی فرد دارد. امروزه در اصلاح و درمان بسیاری از اصلاحات
شخصیتی و رفتاری کودکان و نوجوانان نظیر کمرویی و گوشهگیری، لجبازی،
پرخاشگری، تنبلی و کندروی بهعنوان اولین یا مهمترین گام به ارزیابی و
پرورش احساس عزت نفس، تقویت اعتماد به نفس و مهارتهای فردی و اجتماعی
آنان میپردازد.
بدون تردید نوجوانانی که دارای احساس خودارزشمندی و
عزت نفس قابل توجهی هستند، نسبت به همسالان خود در شرایط مشابه پیشرفت
تحصیلی و کارآمدی بیشتری از خود نشان میدهند و نیز از برجستهترین
ویژگیهای صاحبان تفکر واگرا و افراد خلاق داشتن اعتماد به
نفس و احساس خودارزشمندی بسیار بالاست.
پرورش احساس خودارزشمندی و عزت نفس در کودکان و
نوجوانان از مهمترین وظایف و رسالتهای اولیا و مربیان میباشد، که در
این ارتباط بیشترین نقش بر عهده الگوهای رفتاری است.
چرا عزت نفس اهمیت دارد؟
اکثر صاحبنظران برخورداری از عزت نفس (ارزیابی مثبت
از خود) را به عنوان عامل مرکزی و اساسی در سازگاری عاطفی-اجتماعی فرد
میدانند. ابتدا روانشناسان و جامعهشناسان از جمله
ویلیام جیمز، هربرت مبد، و چارلز کولی بر اهمیت عزت نفس مثبت تأکید
داشتند و نتیجه گرفتند که عزت نفس (ارزیابی مثبت از خود) با شادکامی و
کارکرد مفید فرد رابطهای متقابل دارد. برای مثال: افسردگی را به یک
سبک شناختی که مشتمل بر ارزیابیهای شدیداً منفی و انتقادی از فرد خود
است، ارتباط دادهاند.
ارزیابی عزت نفس
ارزیابی کودکان و نوجوانان با عزت نفس پایین امر
دشواری است. زیرا غالباً عزت نفس پایین با دیگر مشکلات همراه است.
کودکانی که کنارهگیر، بیشفعال، پرخاشگر یا از نظر تحصیلی پایین هستند
همگی ممکن است مشکلاتی در زمینه عزت نفس داشته باشند. شناخت افکار و
احساسات درونی یک کودک همیشه مشکلآفرین است و به همین دلیل یک ارزیابی
جامع توصیه میشود. برای این منظور باید از منابع مختلف از جمله
پرسشنامه خودسنجی کودک، مشاهده مصاحبه با والدین و معلم و آزمونها به
جمعآوری اطلاعات پرداخت. هیچیک از این منابع نمیتواند کاملاً دقیق
باشد اما با جمعبندی آنها میتوان به نتایجی رسید. به زبان علمیتر،
آنچه که از اطلاعات حاصله انتظار داریم دو هدف عمده را تعقیب میکند.
1- ظرفیتها و تواناییهای کودک و نوجوان: او در چه
چیزی توانا است؟ از چه چیزی لذت میبرد؟ و نیز چه چیزی را نمیتواند
انجام دهد؟
2- احساسات و افکار کودک نسبت به تواناییهایش. او از
چه چیزهایی احساس غرور و شرم میکند؟
درمان
اگر روشهای ارزیابی که در فوق به آنها اشاره شد خوب
انجام شده باشد، حال باید به درستی با کودک و نوجوان آشنا بود. و یک
رابطه خوب و صمیمی با وی برقرار کرد. اکنون نقش درمانگر اقتضا میکند
که نسبت به کودک پذیرش و گرمی داشته باشد. کار درمانگر این است
که مهارتهای تازه را در شرایط و جوّی سرشار از اعتماد و مراقبت، به
کودک آموزش بدهد. کودکان و نوجوانان از نظر مدت زمانی که نیاز دارند تا
بر یک مهارت مسلط شوند با یکدیگر متفاوتند.
ابزار
آبرنگ برای بررسی شخصیت، کوششهای فراوانی به عمل آورده
است. حاصل کوشهای وی پرسشنامههای گوناگونی درباره ابعاد مختلف شخصیت
است. آبرنگ کوشیده است یکی از مؤلفههای عمده از عوامل شکلدهنده شخصیت
را که مربوط به زمینه کلی سنخ استواری سازگاری در برابر نااستواری
هیجانی است، بررسی نماید. استواری سازگاری از صفاتی چون عزت نفس،
خوشی، آرامش و ... و نااستواری هیجانی از صفاتی چون احساس حقارت
افسردگی، نگرانی ... تشکیل شده است.
30 سؤال از پرسشهای سنخ استواری سازگاری و نااستواری
هیجانی مربوط به عزت نفس است که در مقابل احساس حقارت قرار
گرفته است. و حداکثر نمره در این آزمون نمره 30 میباشد.
آبرنگ برای تطبیق نمرات آزمودنیها میانگین را نمره21
میداند که آن را فردی با عزت نفس متوسط میداند و بالای نمره
21 را دارای استواری سازگاری و دارای عزت نفس بالا و زیر نمره 21
نااستواری هیجانی و دارای عزت نفس پایین میداند.
نويسنده
: م - مشتاقی
|
